آخرین جزئیات عناصر شعر ؛ نکات مهم و توضیحات کامل

گزارش‌های تازه درباره «عناصر شعر» منتشر شده است. آخرین بررسی‌ها نشان می‌دهد نویسنده : اعظم بابایی كلمات كليدي : شعر، عناصر شعر، زبان، عاطفه، تخيل، انديشه، موسيقي، نقد شعر، ادبيات فارسيشناخت شعر، قرن*ها آدمیان را به خویش مشغول داشته است. فیلسوفان و ادیبان... در ادامه تمامی اطلاعات منتشرشده را مرور می‌کنیم.

نویسنده : اعظم بابایی  

كلمات كليدي : شعر، عناصر شعر، زبان، عاطفه، تخيل، انديشه، موسيقي، نقد شعر، ادبيات فارسي
شناخت شعر، قرن*ها آدمیان را به خویش مشغول داشته است. فیلسوفان و ادیبان تلاش*های پی*گیر در تعریف شعر به کار بسته*اند و صدها بلكه هزاران تعریف از شعر در فرهنگ*ها و کتاب*های جهان مسطور و مندرج است. کهن*ترین تعریف شعر را نزد منطقیان می*یابیم که می*گویند: «شعر کلام خیال*انگیز است» پس از ایشان ادیبان و عروضیان معتقدند که «شعر کلام موزون قافیه*دار است». متأخران به تلفیقی از دو تعریف منطقی و عروضی قایل*اند و «شعر را کلام خیال*انگیز موزون قافیه*دار» می*خوانند. علاوه*بر این سه تعریف که در بسیاری از کتاب*ها نقل شده، تعاریف و توصیفات بسیاری در نوشته*های شاعران و منتقدان می*یابیم که بسیار زیبا و دقیق*اند از جمله «محمدرضا شفیعی کدکنی» می*گوید: «شعر گره*خوردگی عاطفه و تخیل است که در زبانی آهنگین شکل گرفته است.» و یا «مهدی اخوان ثالث» می*گوید: «شعر محصول بی*تابی آدم است در لحظاتی که شعور نبوت بر او پرتو انداخته است». این سخنان گویای آن است که شعر متعلق به قلمرو آگاهی*های برتر و والاتر است، و با شعور و احساس ژرف همراه و هم*ریشه است. می*توان در میان تعاریف متعدد شعر وجوه مشترکی پیدا کرد و آن وجوه مشترک را عناصر شعر دانست. وجوهی که در اغلب تعریف*ها به آنها اشارتی رفته است عبارتند از: 1- کلام بودن (زبان) 2- خیال*انگیزی 3- عاطفی و احساسی بودن 4- وزن و موسیقی 5- اندیشه و معنا. 

زبان
زبان از دیدگاه نظریه*پردازان جدید، مهم*ترین عنصر شعر است، شکلوفسکی شعر را رستاخیز کلمه*ها خوانده است. شعر در حقیقت چیزی نیست جز شکست نرم زبان عادی و منطقی زبان، و حادثه*ای است که در زبان روی می*دهد و در حقیقت گوینده*ي شعر با شعر خود، عملی در زبان انجام می*دهد که خواننده میان زبان شعری و زبان روزمره و عادی تمایز احساس می*کند. 

رستاخیز واژگان به راه*های گوناگونی می*تواند صورت گیرد که می*توان آنها را به دو گروه عمده تقسیم کرد:
1. گروه موسیقایی؛
2. گروه زبان*شناسی.
گروه موسیقایی که شامل وزن، قافیه، ردیف و هماهنگی*های صوتی است و گروه زبان*شناسی، عواملی را دربر می*گیرد که به اعتبار تمایز نفس کلمات، در نظام جمله*ها، بیرون از خصوصیت موسیقایی آنها، می*تواند موجب تمایز یا رستاخیزی واژه*ها شود. این عوامل عبارتند از استعاره و مجاز، حس*آمیزی، کنایه، ایجاز و حذف، باستان*گرایی واژگانی و نحوی، ترکیبات زبانی، آشنایی*زدایی در حوزه*ی قاموسی، آشنایی*زدایی در حوزه*ي نحو زبان و.... 

برای توضیح عبارات فوق ناگزیر از اشاره*ای اجمالی به نظریه*ی فرمالیست*ها هستیم.
فرمالیست*ها (صورت*گرایان) دو فرآیند زبانی را از هم باز می*شناختند و بر این دو فرآیند نام*های «خودکاری» ((automatisation و برجسته*سازی (forgraunding) نهاده بودند. به اعتقاد «هاوراک» فرایند خودکاری زبان در اصل به کارگیری عناصر زبان است، به*گونه*ای که به قصد بیان موضوعی به کار رود، بدون آن*که شیوه*ی بیان، جلب نظر کند و مورد توجه قرار گیرد. ولی برجسته*سازی به کارگیری عناصر زبان است، به*گونه*ای که شیوه*ی بیان جلب نظر کند، غیر متعارف باشد و در مقابل فرایند خودکاری زبان، غیر خودکار و غیر اتوماتیک باشد. «موکارفسکی» نیز می*گوید زبان شعر از نهایت برجسته*سازی برخوردار است. وی برجسته*سازی را انحراف از مؤلفه*های هنجار زبان می*داند. 

به اعتقاد «لیچ»، فرایند برجسته*سازی به دو شکل امکان*پذیر است. نخست آن*که نسبت به قواعد حاکم زبان خودکار انحراف صورت پذیرد، و دوم آن*که قواعدی بر قواعد حاکم بر زبان خودکار افزوده شود. به این ترتیب برجسته*سازی از طریق دو شیوه*ی هنجارگریزی و قاعده*افزایی تجلی خواهد یافت. شفیعی کدکنی هنگام بحث درباره*ي زبان شعر به همین نکته اشاره می*کند و معتقد است انواع برجسته*سازی را می*توان در دو گروه موسیقایی (هنجارگریزی) و زبانی (قاعده*افزایی) تبیین کرد. به*عنوان مثال در این بیت :
رشته*ی تسبیح اگر بگسست معذورم بدار
دستم اندر ساعد ساقی سیمین ساق بود
حافظ
غیر از وزن و توازن خاص که زبان این بیت را، از زبان یک جمله معمولی متمایز کرده (هنجارگریزی)؛ شاعر با تکرار صامت (س) و ایجاد هم حروفی از هماهنگی آوایی سود برده است. چنین کاربردی گریز از هنجار زبان نیست، بلکه افزودن قاعده*ای بر قواعد زبان هنجار است.
تخیل
تخیل و صورت*های مختلف خیال یکی از برجسته*ترین عناصر آشنایی*زدایی در زبان شعر است. اگرچه نمی*توان هر سخنی را که دارای انواع صورخیال است، شعر به حساب آورد و در عوض چه بسیار شعرهای مؤثر و باارزش می*توان یافت که خالی از عناصر خیال هستند؛ اما بدون تردید یکی از عناصری که سبب تمایز زبان شعر در مفهوم وسیع کلمه می*شود؛ صور خیال است. صورت*های خیال علاوه*بر آن*که زبان شعر را به سهم خود از زبان نثر متمایز می*کند، ظرفیت زبان را برای برانگیختن عاطفه افزایش می*دهد.
خیال یا تصویر که عنصر اساسی شعر است عبارت است از: کوشش ذهنی شاعر برای برقراری نسبت میان انسان و طبیعت و ایجاد تصرف ذهنی در این مفاهیم. هر گوشه*ای از زندگی انسان با گوشه*ای از طبیعت هزاران پیوند و ارتباط دارد که از همه*ي این پیوندهای گوناگون ذهنی، شاعر گاه یکی را احساس می*کند و در برابر آن بیدار می*شود و حاصل این بیداری را به ما نشان می*دهد. 

عنصر خیال را می*توان در دو جهت بررسی کرد: یکی در محور افقی شعر؛ یعنی در طول مصراع*ها که منجر به ایجاد انواع مجاز، تشبیه، و استعاره می*گردد و دیگری در محور عمودی شعر؛ که در واقع تصویرهای پراکنده در کل شعر را به هم پیوند می*دهد و طرحی یک*پارچه و ساختمانی استوار به کل اجزای شعر، متناسب و هماهنگ با محتوا می*بخشد.

موسیقی
خواجه نصیرالدین طوسی یکی از عناصر ایجاد انفعال نفسانی را، وزن و موسیقی شعر می*دانست و پیش از او ابن*سینا نیز متذکر شده است که لحن در نفس تأثیر بسزایی دارد و هر غرضی را با لحنی که خاص اوست، باید بیان کرد. پیوند موسیقی با عاطفه و توانایی آن در برانگیختن انفعال نفسانی چندان واضح است که نیازی به توضیح ندارد. 

مجموعه عواملی که زبان شعر را از زبان روزمره به اعتبار بخشیدن آهنگ و توازن، امتیاز می*بخشد و در حقیقت از رهگذر نظام موسیقایی، سبب رستاخیز کلمه*ها و تشخص واژه*ها در زبان می*شود، می*توان گروه موسیقایی نامید و این گروه موسیقایی خود عوامل شناخته شده و قابل تحلیل و تعلیلی دارد؛ از قبیل انواع وزن، قافیه، ردیف، جناس و.... مهم*ترین عوامل موسیقی*ساز در شعر عبارتند از:
الف) وزن: اولین درخشش ظاهری موسیقی یك قطعه شعر در وزن آن است؛ به عبارتی وزن اساس موسیقی یك شعر را پی می*ریزد و بقیه*ی عوامل (قافیه، ردیف و...) در نقش تكمیل*كننده و تقویت*كننده آن عمل می*كنند. وزن علاوه*بر آن*که از کشش ذهنی می*کاهد، به سبب آن*که برای کلام، قالبی مشخص و معین ایجاد می*کند، خود باعث التذاذ نفس می*شود، زیرا وزن تناسب و قرینه*هایی میان اجزای پراکنده شعر به*وجود می*آورد که ادراک مجموع اجزا را سریع*تر و آسان*تر می*کند و همین نکته سبب احساس لذت ادبی می*شود.[]
ب)قافیه: قافیه ضروری*ترین عنصر موسیقایی كناری شعر است كه در ایجاد موسیقی شعر و تكمیل وزن و آهنگ آن مؤثر است.[]
ج) ردیف: ردیف در حقیقت برای تكمیل موسیقایی قافیه به*كار می*رود. به*طور قطع می*توان ادعا كرد كه حدود 80 درصد از غزلیات خوب فارسی همه دارای ردیف هستند. 

د) هماهنگی*های صوتی: شامل موسیقی حاصل از صنایع بدیعِ لفظی و معنوی مثل واج*آرایی*ها، اشتقاق، انواع جناس و....

عاطفه
در تمام نظریه*هایی که درباره*ی ماهیت و حقیقت شعر ابراز شده است به این موضوع که شعر انگیخته*ی عاطفه، در ارتباط با شاعر و انگیزنده*ی عاطفه در ارتباط با مخاطب است، اذعان شده است. هر عاطفه*ای با انگیزشِ معنا و پیامی همراه است، چنان*که هر معنی و پیامی نیز می*تواند انگیزه*ی عاطفه*ای باشد. 

منظور از عاطفه، اندوه یا حالت حماسی یا اعجابی است که شاعر از رویداد حادثه*ای در خویش احساس می*کند و از خواننده یا شنونده می*خواهد که با وی در این احساس داشته باشد. نمی*توان به یقین پذیرفت که امکان آن باشد که هنرمندی حالتی عاطفی را به خواننده خویش منتقل کند، بی*آن*که خود آن حالت را در جان خویش احساس کرده باشد. 

در بررسی سطح عاطفی شعر موازین زیر اهمیت دارد:
الف) شاعر به کدام دسته از عواطف شعری اصالت داده است؛ فردی، جمعی یا نوعی.
ب) عمق عاطفی شعر تا چه حدّ است و شعر تا چه میزان از عمق جان شاعر برمی*آید.
ج) میزان تأثیرگذاری عاطفه*ی شعر بر مخاطب چقدر است.
د) تناسب عاطفه*ی شعر با سایر عناصر شعر.

اندیشه و معنا
در کنار عواطف، اندیشه*ها و تأملاتی هستند که از یک سوی با خرد و منطق ما سر و کار دارند و از طرفی زمینه*ي بعضی از انواع شعر هستند. بسیاری از تأملات فلسفی و یا حقایق علمی که در حوزه*ی شعر داخل می*شود، همه اندیشه*هایی هستند که از یک سوی با واقیعت جهان و با ذهن منطقی ما سروکار دارند و از سوی دیگر با حس و تجربه*های شعوری و شهودی ما. البته باید گفت که هیچ تجربه*ای از تجربه*های انسانی که می*تواند موضوع شعر قرار گیرد، بی*تأثیر و تصرف نیروی خیال، ارزش هنری و شعری پیدا نخواهد کرد و هر حادثه*ای هنگامی موضوع شعر است که از شهود حسی و خیال شعری انسان شاعر رنگ پذیرفته باشد.
در بررسی سطح اندیشه*گی شعر چند معیار اهمیت دارد: عمق اندیشه*ی *شعر، کشف حوزه*های جدید معنایی برای شعر، تنوع مضامین، رویکرد شاعر به مضامین فرا*زمانی و انسانی، و سرانجام ارتباط و پیوند اندیشه با سایر عناصر شعر.